Universiteiten buigen zich samen over hun digitale autonomie

Van de ene op de andere dag niet meer bij je mail kunnen vanwege Amerikaanse sancties: wat de hoofdaanklager van het Internationaal Strafhof in Den Haag vorig jaar overkwam, is een alarmsignaal geweest voor universiteiten.

“We moeten eigenlijk een digitaal noodpakket ontwikkelen”, zegt woordvoerder Ruben Puylaert van UNL, de koepel van Nederlandse universiteiten. “Wat als er zoiets gebeurt als bij het Strafhof? Op welke aanbieder stap je dan over?”

‘Onderwijswaarden onder druk’

De afhankelijkheid van Amerikaanse software is groot. Vooral Microsoft is heer en meester in het Nederlandse hoger onderwijs. En de Amerikanen kunnen zomaar de knop omdraaien. Of de prijzen flink verhogen. Of stiekem anderen inzage geven in onze data.

“Deze afhankelijkheid zet de waarden van onderwijs en wetenschap onder druk”, schrijft UNL in een verklaring. De koepel heeft een commissie in het leven geroepen waar ook de overheid en IT-coöperatie SURF in zitten. De commissie gaat de risico’s in kaart brengen en oplossingen zoeken voor de korte en lange termijn.

Digitaal noodpakket

De naamloze UNL-commissie die de digitale autonomie moet helpen versterken, moet voorstellen gaan doen voor ‘gezamenlijke acties’, aldus het persbericht. Mogelijke voorbeelden zijn ‘het aanscherpen van gezamenlijke inkoopvoorwaarden, het ontwikkelen en promoten van alternatieven, en het aanjagen van internationale samenwerking’. Voordat het zover is, moet een ‘nulmeting’ duidelijk maken ‘waar op dit moment de grootste risico’s liggen’. Daarna komen er een ‘digitaal noodpakket’ voor de korte termijn en een ‘gezamenlijk langetermijndoel’.

Alexandra van Huffelen, CvB-voorzitter van de Radboud Universiteit Nijmegen, wordt voorzitter van de commissie. De andere leden zijn: Jacquelien Scherpen, rector magnificus van de Rijksuniversiteit Groningen, Margot van der Starre, vice-CvB-voorzitter van de Universiteit Utrecht, Art de Blaauw, directeur CIO Rijk en Digitaliseringsbeleid en Ron Augustus, voorzitter van SURF.

Hogescholen en universiteiten gebruiken niet alleen email en kantoorsoftware van Microsoft, maar leunen er ook sterk op voor cloudopslag of voor het veilig houden van hun netwerken. Die afhankelijkheid stelden de rectoren van alle universiteiten al in 2019 aan de kaak, maar sindsdien is er in de praktijk nog niet veel aan veranderd.

Meer aandacht

Toch neemt de aandacht voor deze afhankelijkheid wel toe. Vorig jaar riep de Tweede Kamer de overheid op om samen met het hogescholen en universiteiten de digitale autonomie van Nederland te vergroten.

Ook hogescholen werken daaraan, zegt een woordvoerder van de koepelvereniging. Zo startten ze samen met SURF een paar jaar geleden een ‘innovatiezone’ waarin alternatieven worden gezocht “voor marktpartijen die publieke waarden niet respecteren”.

Eind vorig jaar begon SURF een praktijktest met software van het Duitse Nextcloud. Dat zou voor een deel Microsoft kunnen vervangen. Die pilot is zo populair dat SURF hem nu uitbreidt.

HOP, Olmo Linthorst/Delta, Saskia Bonger

Delta vroeg ICT-directeur Erik Scherff afgelopen najaar hoe de TU Delft ervoor staat als het gaat om digitale autonomie. Lees: Digitale autonomie is onvermijdelijk, maar vraagt meer dan een quick fix.