Strafhof dumpt Microsoft. Kan de TU Delft dat ook?

Bij het Internationaal Strafhof kon de hoofdaanklager van de ene op de andere dag zijn mail niet meer in. Dat was vanwege Amerikaanse sancties tegen medewerkers van het Hof, zegt softwareleverancier Microsoft. De regering-Trump was niet te spreken over het arrestatiebevel van het Strafhof voor de Israëlische premier Netanyahu en dat kwam het Hof op sancties te staan.

De les? Wie zich wil beschermen tegen de wraak van Trump kan maar beter niet afhankelijk zijn van bedrijven uit zijn land. Het Strafhof zegt officieel niets over de reden van de overstap, maar verkiest volgens NRC nu alternatief OpenDesk boven Microsoft.

Veel onderwijsdata in Microsoft-cloud

In het Nederlandse hoger onderwijs is de afhankelijkheid van Amerikaanse techbedrijven groot. Vooral Microsoft is een grote speler. Niet alleen studenten en medewerkers doen veel met zijn software, ook de IT’ers van onderwijsinstellingen zitten met allerlei specialistische software aan het Amerikaanse bedrijf vast. Bovendien staan veel data in de cloud van Microsoft.

Afhankelijkheid van de Amerikanen kan grote gevolgen hebben. Nu al staan zeven Nederlandse onderwijsinstelling, ook de TU Delft, op de sanctielijst van de staat Florida, omdat ze de banden met Israëlische instellingen verbraken of bevroren. Met een wispelturige president als Donald Trump kunnen ook onderwijsinstellingen zomaar hun ‘strafhofmoment’ krijgen.

Prangend betoog van Nederlandse rectoren

Het hoger onderwijs is daar niet blind voor. In 2019 publiceerden de rectoren magnifici van veertien universiteiten een prangend betoog over de digitale onafhankelijkheid van het Nederlandse hoger onderwijs. We dreigen de controle te verliezen aan Google en Microsoft, was de teneur.

Maar sindsdien is er weinig verbeterd, ziet ook Jacquelien Scherpen, sinds vorig jaar rector van de Rijksuniversiteit Groningen. “Een paar maanden na dat stuk brak de coronapandemie uit. We zijn toen nog afhankelijker geworden, want we hadden op dat moment geen tijd om alternatieven te zoeken.” Microsoft Teams is bijvoorbeeld niet meer weg te denken.

Namens de rectoren binnen universiteitenvereniging UNL is Scherpen dossierhouder digitale soevereiniteit. Ze pleit voor kleine stapjes: “Als we nu voor een alternatief product kiezen dat minder goed functioneert, gaan studenten en medewerkers gratis programma’s gebruiken en zijn we verder van huis.”

De honger van big tech

Bovendien, zegt Scherpen, moet er wetgeving komen om Europese alternatieven tegen de honger van big tech te beschermen. Stel dat je met een Europese concurrent van Microsoft in zee gaat en Microsoft koopt dat bedrijf op, wat doe je dan?

Dat is geen denkbeeldig scenario. Ze wijst op het Nederlandse softwarebedrijf Solvinity, dat bij overheidsdiensten als DigiD betrokken is en ook voor veilige communicatie binnen het ministerie van Justitie zorgt. Een Amerikaans bedrijf wil het overnemen.

‘We moeten ervoor zorgen dat de onafhankelijkheid die we bevechten niet weer uit onze handen glipt’

Scherpen: “Misschien moeten we wel protectionistischer worden, zonder de vrije uitwisseling van nieuwe inzichten en innovaties te remmen. We moeten ervoor zorgen dat de onafhankelijkheid die we bevechten niet weer uit onze handen glipt.”

Alles kan via één bedrijf

Ondertussen trekt Microsoft alleen maar meer taken naar zich toe. Naast kantoorsoftware ontwikkelt het ook kunstmatige intelligentie, bouwt het zelf datacenters en legt het zelfs eigen internetkabels op de zeebodem. Het bedrijf is ‘verticaal geïntegreerd’, noemen specialisten dat: alles kan via één bedrijf, van basistechniek tot eindgebruiker.

En dat is nog niet alles. Want Microsoft breidt ook ‘horizontaal’ uit: het neemt bedrijven over waar niet de techniek maar de inhoud vooropstaat. “Dat is een nieuwe fase en dat vind ik wel zorgwekkend”, zegt Wladimir Mufty van SURF, de IT-coöperatie van Nederlandse onderwijs- en onderzoeksinstellingen. Zo kocht Microsoft LinkedIn, met z’n honderden miljoenen actieve gebruikers, die enorme hoeveelheid data produceren. Of GitHub, waar softwareontwikkelaars hun werk kunnen delen en opslaan.

Nederlandse en Europese alternatieven

Er zijn wel degelijk Nederlandse en Europese alternatieven. Zo werkt onderzoeksinstituut TNO samen met SURF en het Nederlands Forensisch Instituut aan een eigen AI-taalmodel. Ook zijn er eigen datacenters. En SURFConext timmert aan de weg met een dienst voor veilig inloggen.

Daarnaast testen 75 onderzoekers van vijf Nederlandse universiteiten, waaronder de TU Delft, sinds begin dit jaar met kantoorsoftware Nextcloud. De TU heeft bovendien twee eigen datacenters en is onlangs gestart met een werkgroep digitale soevereiniteit.

Maar welke onderwijsinstelling offert zich op om die alternatieven daadwerkelijk te gaan draaien, met alle kinderziektes van dien, terwijl Microsoft het allemaal kant-en-klaar voor je kan leveren? Zeker in het begin zullen onderwijsinstellingen twee systemen naast elkaar in de lucht moeten houden, met extra uitgaven aan ondersteuning, onderhoud en beveiliging, denkt Mufty. “Maar volgens mij is geen enkele sector zo waardegedreven als onderwijs en onderzoek. Juist hier moet het lukken om alternatieven van de grond te krijgen.”

‘Geen quick fix’

Kan de TU Delft misschien voorop lopen? De woorden van ICT-directeur Erik Scherff eerder in Delta duiden daar nog niet op. “We moeten digitaal autonomer worden, maar er is geen quick fix”, zei hij. “Er zijn momenteel niet voldoende alternatieven om zomaar van allerlei Microsoft-applicaties af te stappen.”

‘Nu Microsoft overal AI in stopt, wordt alles irritanter om te gebruiken’

Promovendus Jacqueline Kernahan (Techniek, Bestuur en Management, TBM) is intussen al best tevreden over Nextcloud, Zij is een van de testers van dat platform. Zij denkt dat het kan concurreren met Microsoft, al hapert er af en toe nog wel iets. Toch laat ze zich daar niet door uit het veld slaan: ze weet hoe problematisch de afhankelijkheid van Microsoft is.

In de hal van TBM laat ze de software zien. Die oogt heel gewoontjes. “De tekstverwerker is best wel goed”, constateert Kernahan, die promoveert op de kwaliteits- en veiligheidscontroles in digitale systemen. “Ik ben een gemiddelde gebruiker, dus ik heb niet alle opties en apps van het programma nodig. Maar eerlijk gezegd maakt Microsoft het wel steeds aantrekkelijker om over te stappen. Nu dat bedrijf overal AI in stopt, wordt alles irritanter om te gebruiken.”

HOP, Olmo Linthorst/Delta, Edda Heinsman