Zes lessen van de Leermeester

Het valt niet mee om een afspraak te maken met Marileen Dogterom. Naast haar werk als groepsleider bij de Bionanoscience-afdeling in het Kavli Instituut voor Nanoscience, is ze president van de KNAW, met als gevolg een behoorlijk volle agenda. “Een van die mensen waarvan je je afvraagt, waar haal je de energie vandaan om te doen wat je allemaal doet”, zo beschreef rector magnificus Tim van der Hagen haar tijdens de ceremonie van de leermeesterprijs. Hoe doet ze het? Al die functies combineren?

Les 1: Durf nee te zeggen.

“Misschien functioneer ik wel beter als ik verschillende dingen tegelijk mag doen dan wanneer het meer van hetzelfde is”. Dogterom werkt zestig procent van de tijd voor de KNAW, veertig procent in Delft. “Ik probeer die dagen ook echt in Delft te zijn. Ik krijg hulp om dat te organiseren, mensen zijn streng op mijn agenda. Ik word in Delft uit de wind gehouden. Zo hoef ik niet naar faculteits- of afdelingsvergaderingen en geef ik geen college op het moment. Ik hoef echt alleen maar aandacht voor mijn groep te hebben, voor het begeleiden van studenten en promovendi. Best veel dingen van het lijstje van wat je als academicus normaal op je bordje hebt, zoals het reviewen van voorstellen, doe ik even niet. Ik werk wel eens in het weekend, maar ik ben ook niet van ’24-7 aan het werk’. Dat betekent dus: vaak nee zeggen.”

Les 2: Doe iets waar je energie van krijgt.

“Het voordeel is dat ik nee kan zeggen tegen de dingen waar ik geen energie uit haal.” Een luxe die niet iedereen zich kan permitteren. “Je ziet jonge onderzoekers strategisch een onderwerp kiezen, want in die richting is misschien straks meer ruimte. Maar als dat niet een richting is waar je echt de passie voor hebt, dan zal dat nooit heel goed werken. Dan maar beter nog wat verder zoeken, iets meer risico nemen. Ik denk dat je op zoek moet naar een bepaalde lichtheid, blijf bij waar je zelf het meeste zin in hebt, doe waar je zelf energie van krijgt.”

Les 3: Geef ruimte voor risico en onderzoek buiten de gebaande paden.

“Collegialiteit, samenwerken, vertrouwen en sociale veiligheid zijn allemaal waardes die ik van nature belangrijk vind en daardoor ook impliciet uitdraag.” Dogterom probeert een veilige, prettige onderzoeksomgeving te creëren voor haar medewerkers. “Dus dat je ook dingen bespreekt die niet goed gaan. Dat heeft met transparantie, openheid en dus vertrouwen te maken. Ik spreek mensen er niet op aan als iets niet snel genoeg gebeurt. Daar geloof ik niet zo in. Het gaat er niet om hoeveel je publiceert, maar dat wat je doet klopt. Misschien heb je dan maar één publicatie in plaats van vier. Maar je doet wel iets wat opgemerkt wordt. Durf maar wat risico te nemen.”

Les 4: Ga voor diversiteit.

“In mijn groep zitten soms zomaar tien nationaliteiten bij elkaar. We hebben allemaal dezelfde passie wat betreft het onderzoek, maar een heel andere culturele achtergrond. Er zit niet een dominante groep tussen. En juist omdat het zo divers is, is niks ‘normaal’, dat maakt het misschien ook weer makkelijker. Met een diverse groep wordt het makkelijker om bestaande gewoontes ter discussie te stellen, omdat er meer verschillende ervaringen en ideeën ingebracht worden. Dat geeft ruimte en meer flexibiliteit. Dat vind ik heel erg leuk, dat je niet vastzit in één manier van doen omdat de groep homogeen is.”

Les 5: Stem begeleiding af op de persoon, er is geen one-size-fits-all.

Er is volgens Dogterom geen universele aanpak van het begeleiden van studenten. “Je moet heel goed luisteren en antennes hebben voor hoe mensen in elkaar zitten, wat motiveert, wat juist niet, waar hun interesses zitten, valkuilen. De een loopt de deur plat als het goed gaat, de ander zie je alleen als het niet goed gaat. Dus als begeleider moet je je afvragen wat er aan de hand is als iemand wegblijft. Er is geen one-size-fits-all voor het begeleiden van mensen. Het leukst van deze rol is dat je met jonge, slimme, creatieve en heel gemotiveerde mensen te maken hebt. Vooral het laatste is heel belangrijk. In het ideale geval geef je duwtjes mee, ideeën. Soms begint een student niet zo geïnteresseerd maar krijgt halverwege een project ineens de geest. En gaat dan in de laatste paar weken, als er eigenlijk geen tijd meer is, ineens als een gek van alles uitproberen. Dan is er ergens een vonk overgeslagen. Dat is super leuk om te zien.”

Les 6: Blijf leerling.

Vanaf welk moment veranderde Dogterom zelf van leerling naar leermeester? “Mijn eigen promotor was op zich niet een heel makkelijk iemand, maar had wel duidelijk vertrouwen in mij, waardoor ik zelf kon bepalen wat ik wilde doen. Op dat moment voel je: ik bepaal hier wat ik doe. Je bent dan nog geen leermeester, maar wel ‘niet meer de leerling’.”

Is ze nog wel eens de leerling? “Ik leer heel veel als president van de KNAW. Bijvoorbeeld over andere domeinen in de wetenschap. Sinds een jaar zit ik bij Unesco in de internationale bioethiek-commissie, daar krijg ik ook veel te maken met andere disciplines, zoals ethiek, rechten en filosofie en daar kan ik nu veel makkelijker mee samenwerken. Vanaf december word ik Co-Chair van een wereldwijd netwerk van academies, waar ze werken aan thema’s als research assessment, erkenning en het opbouwen van jonge academies in landen met een kwetsbaar wetenschapssysteem. In die rol wil ik beter begrijpen hoe wetenschap wereldwijd kan groeien, met aandacht voor perspectieven buiten de westerse wereld. Dus zo leer je voortdurend.”