In de rij voor de Coffee Star, de foodtruck of zoals vorige week voor de stembus, wachten is natuurlijk nooit leuk. Of toch? Is in de rij staan leuk? Waar hangt het van af? Delta duikt in de drommen.
Dit artikel in 1 minuut
Maart 2017, verkiezingen. Niet zoals vorige week voor de gemeenteraad, maar voor de Tweede Kamer. De opkomst is behoorlijk hoog. Op verschillende stembureaus moeten extra stembiljetten komen. Mensen staan in de rij. En wat doe je als je in de rij staat in 2017? Twitteren (het platform X heette voorheen Twitter). Er wordt behoorlijk wat getweet over ‘in de rij staan’ die dag. En het opvallende: het is voornamelijk positief. ‘Blij in de rij #ikstem’. ‘In de rij (6.41) om een ode te brengen aan onze #vrijheid! #ikstem’. ‘Mensen staan in de rij om te stemmen. Ik word daar zo gelukkig en blij van. <3’
Zijn mensen er op andere dagen iets minder enthousiast over (#fail #kassabij #duurtlang), tijdens het stemmen wordt in de rij staan iets positiefs. Dat blijkt uit een analyse van tweets die Robert Jan Bood van SURF uitvoerde voor Delta. In elk geval in het jaar 2017. Voor de overige verkiezingsjaren blijkt een positieve wachtrij-piek niet zo duidelijk aanwezig. Is ons gevoel bij in de rij staan aan het veranderen?
Gevoel in de file
Eerst eens dieper ingaan op ons gevoel. Aangezien in de file staan ook een vorm van een wachtrij is, vragen we het aan Marjan Hagenzieker (Traffic and Transportation Safety Lab). Als verkeerspsycholoog doet ze al jaren onderzoek naar gedrag in het verkeer, en naar de emoties en stemming van mensen tijdens het rijden. “Of je je boos maakt in de file, hangt onder andere af van je persoonlijkheid, de een heeft er meer last van dan de ander”, vertelt Hagenzieker. “Als mensen het gevoel krijgen dat ze met opzet worden gehinderd, worden ze boos. Maar als er – zoals afgelopen winter – enorme files staan door gladde wegen, worden mensen nauwelijks boos. Het is overmacht, en daardoor makkelijker te verteren. Dit consistente beeld vind je in alle onderzoeken terug.”
Aan ‘in de rij staan’ kun je ook wennen. “Als er op een bepaald stuk vaak file staat, dan is het niet zo productief om daar steeds boos over te worden”, legt Hagenzieker uit. “Maar als je ergens om een bepaalde tijd moet zijn en dat niet haalt door een onverwachte file, raak je snel geïrriteerd.”
Gecontroleerd voordringen
Je verwachtingspatroon en het gevoel van controle zijn dus belangrijk voor hoe je een wachtrij ervaart. Iemand die daar handig op inspeelt, is gedragseconoom Anouar El Haji (Universiteit van Amsterdam, UvA). Hij raakte in een lange rij op het vliegveld geïntrigeerd door het fenomeen wachtrijen. “Er kwam een stel rijke types veel te laat aan voor hun vlucht en ze wilden voordringen, maar moesten netjes op hun beurt wachten in de rij. Toen dacht ik als econoom: dit is enorm inefficiënt. Ik sta voor in de rij en ben veel te vroeg. Als zij mij betalen, dan vind ik het prima als we van plek ruilen.”
In de betreffende rij kon hij zijn plan niet uitvoeren, maar terug in Amsterdam op de universiteit besloot hij het te onderzoeken: wat als je tegen betaling je plaats vooraan in de rij kunt afstaan? “Het gaat dus niet om de fastpass zoals je soms ziet in pretparken, of de priority bij de vliegtuigmaatschappij, het is geen voordringpas waarmee je anderen benadeelt. Ieder heeft zijn plek in de wachtrij, maar je kunt je plek in de rij verkopen aan iemand met bijvoorbeeld veel haast, en gaat dan zelf achteraan staan.”
Hiermee worden wachtrijen volgens El Haji efficiënter. “Daarmee bedoel ik dat mensen blijer worden met hun positie in de rij. De persoon die behoefte heeft aan geld, krijgt geld. De persoon die behoefte heeft aan snelheid, krijgt snelheid. Iedereen wordt gelukkiger.”
Bij het Panamakanaal is een veiling geïntroduceerd waarbij je je plek in de rij kunt verkopen
Voor het experiment kregen proefpersonen in het lab CREED bij de UvA een willekeurige plek in een wachtrij. “Als ze aan de beurt waren mochten ze het lab verlaten en anders moesten ze noodgedwongen wachten, tot ze aan de beurt waren en ze hun vergoeding konden krijgen. Je kon dus nog meer geld krijgen als je je plek wisselde met iemand die langer moest wachten of je kon juist geld betalen om eerder aan de beurt te zijn”, zegt El Haji. “Wiskundig was het al onderzocht, maar wij zijn de eersten die het ook in de praktijk hebben bewezen: het werkt.”
El Haji ziet heel veel toepassingen, breder dan alleen de fysieke wachtrij. “Denk ook aan de wachtlijsten voor een plek in het kinderdagverblijf, een aansluiting op het elektriciteitsnet of een wachtlijst in de zorg of voor een sociale huurwoning.”
Toepassing in de zorg of woningmarkt lijkt onwaarschijnlijk, er is toch niemand die zegt ‘ik wacht wel wat langer op dat hart of die huurwoning’? El Haji: “Dan wordt het echt een ethisch vraagstuk: waarom zou je niet de vrijheid hebben daar zelf iets over te zeggen?”
Misschien heeft het mechanisme meer toepassingen in het bedrijfsleven. “Het Panamakanaal is een mooi voorbeeld. Er is beperkte capaciteit. Het werd zo druk dat ze een veiling hebben geïntroduceerd waarbij je je plek in de rij kunt verkopen. Bizar om te zien dat schepen miljoenen betalen om tijdsvoordeel te halen en als eerste door te varen. Dit toont de waarde van tijd die in veel gevallen verborgen is.”
Hoe voorkom je dat mensen overal in de rij gaan staan in de hoop rijk te worden van hun positie? “Het geld mag alleen uitgegeven worden voor hetgeen waarvoor ze in de rij staan. Daarmee haal je de prikkel weg om zomaar ergens in een rij aan te sluiten.”
Blijer in de file
Meer controle helpt dus bij blijer in de rij staan. Is dat toe te passen in het verkeer? Daar kun je niet tegen betaling even je plekje afstaan. Marjan Hagenzieker: “Meer informatie tijdens het autorijden over bijvoorbeeld de verwachte aankomsttijd, helpt grip te geven op de situatie, waardoor mensen minder negatief zijn. Of muziek opzetten waar je vrolijk van wordt, of rustgevende muziek waardoor je niet zo opgefokt raakt. Maar ik ken geen onderzoek waarbij mensen blij in de file staan.”
Filerijden: maak er een spel van
Joost de Winter van de afdeling cognitieve robotica (Mechanical Engineering) onderzoekt hoe hulpmiddelen de rij-ervaring kunnen verbeteren. Want niet elke nieuwe technologie zorgt voor blijer in de auto zitten. “Soms werkt technologie aardig, maar bepaalde onderdelen van het systeem zijn frustrerend waardoor mensen het systeem uitschakelen. Dat noemen we disuse.” De Winter geeft als voorbeeld lane departure warning – waarbij de bestuurder een signaal krijgt als hij uit de baan rijdt. “Het werkt heel goed, maar als het systeem te veel piepjes geeft, schakelen mensen het uit”, aldus De Winter. Een idee dat al veel wordt onderzocht, vooral in rijsimulatoren, is gamification: maak er een spel van. Denk aan punten voor netjes invoegen, of feedback geven aan andere bestuurders. “In het onderwijs zetten we dat al in, spelelementen zorgen voor hoge betrokkenheid. Ik zie geen reden waarom dat achter het stuur anders zou zijn.”
De Winter ziet hier een directe parallel met in de rij staan om te stemmen: “Je komt buren tegen die je weinig spreekt, even contact. Interactie met anderen om het filerijden plezieriger te maken.”
Worden we beter in ‘in de rij staan’?
In de rij staan kan dus leuker worden door meer controle of interactie. Maar op de vraag of we beter worden in ‘in de rij staan’, dus of ons gevoel bij in de rij staan verandert, is er geen pasklaar antwoord. Hagenzieker: “Er is voor zover ik weet geen vergelijkend onderzoek naar gedaan.”
Dus even terug naar Robert Jan Bood van SURF om te kijken of er meer uit zijn twitterdata te halen valt.
Bood analyseerde de stemming van tweets bij ‘in de rij staan’ door het hele (verkiezings-)jaar heen over een langere periode. Tot en met 2017 neemt het percentage positieve tweets jaarlijks toe, daarna wordt het minder. Op de analyse heeft Bood zelf het een en ander aan te merken, maar als we ervan uitgaan dat de metingen kloppen, neemt het positieve gevoel over in de rij staan af. Waar zou dat aan kunnen liggen?
Foodtruck
Studenten op de campus lijken geen probleem te hebben met in de rij staan. Voor de twee foodtrucks loopt de wachtrij op tot meer dan twintig minuten. “Gezellig ondertussen bijpraten met vrienden”, zegt Renardo. “Het hoort erbij, het helpt dat de zon schijnt”, zegt Daria. “We kozen wel voor de kortste rij.” “Als er bij een foodtruck geen rij staat, is dat juist een reden om er niet heen te gaan”, vinden Mees en Huub.
‘Zorg voor afleiding, bijvoorbeeld op je telefoon’
Interessant punt: de rij als aanbeveling, daar slaat Anouar El Haji op aan. “Het heeft een signaling effect. Denk aan social mediaplatform Tiktok. In de rij staan kan een ritueel zijn waar je onderdeel van wil zijn. Het doel van de rij, ‘de goede zaak’ maakt dat een lange rij voor de stembus iets positiefs kan zijn. Of als je op vakantie bent, heb je tijd en accepteer je de rij. Valideert de rij misschien zelfs je aanwezigheid. En het kan iets cultureels zijn: in New York staan mensen gerust een half uur in de rij voor koffie in een trendy zaak. Dat zie je ook steeds meer in Nederland. Tegelijkertijd komen bedrijven op als Flink die aan superspeed delivery doen. Mensen geven een hoog bedrag aan hun tijd.”
‘Trick the time’
Of kan een veranderend gevoel bij in de rij staan een andere reden hebben? “Zorg voor afleiding, bijvoorbeeld op je telefoon”, geeft student Eneya uit Milaan in de rij voor de foodtruck als tip “to trick the time going”. “Als je toch op je telefoon zit, kun je net zo goed in de rij staan”, zegt Huub terwijl hij wacht op zijn lunch.
Vroeger hadden we natuurlijk geen smartphone, nu lijkt een beetje swipen de tijd sneller doen gaan. “De smartphone is een fopspeen voor volwassenen”, vindt El Haji. “Zelfs met een smartphone in handen willen mensen nog steeds snel geholpen worden.”
Soms wil je volgens de gedragseconoom liefst opzettelijk een rij of wachtlijst creëren. “Denk aan de Birkins van deze wereld, de duurste handtassen. Even een winkel binnenlopen is er niet bij. Om een gelimiteerd model Ferrari te bemachtigen moet je een CV indienen. De wachtlijst en bijbehorende wachttijd draagt bij aan de exclusiviteit.”
De toekomst van wachten
Wachten kan dus plezierig zijn. Het lijkt erop dat onze ervaring afhangt van controle, verwachting en betekenis. Maar of we er écht beter in worden, is lastig vast te stellen.
En de file, die onoplosbare wachtrij, is die te tackelen? Marjan Hagenzieker: “Onderzoekers zijn al bezig de zelfrijdende auto zo te laten rijden dat je niet misselijk wordt, en iets anders kan doen zoals naar een beeldscherm kijken of een boek lezen.” Joost de Winter vult aan: “Rijassistentiesystemen nemen steeds meer taken over. Op de snelweg hoef je nu al nauwelijks zelf te sturen. De auto verandert van vervoermiddel in een plek waar je iets van je tijd kunt maken.”
Misschien gaat het er dus niet om of we beter worden in wachten, maar of we het in de toekomst nog als wachten ervaren.
Heb je een vraag of opmerking over dit artikel?
E.Heinsman@tudelft.nl
Comments are closed.