Nuttige fabels

Het menselijk brein is een wonderbaarlijk iets. Wie verwacht dat zo’n brok vet tot abstract redeneren in staat is, terwijl het minder energie verbruikt dan een gloeilamp? Desondanks is het brein feilbaar – kijk maar eens naar een willekeurig kinderboek met visuele illusies. Het is makkelijk voor de gek te houden. Wé zijn makkelijk voor de gek te houden. Sterker nog, we kunnen onszelf gemakkelijk voor de gek houden.

Psychologen bestuderen onze individuele cognitieve vooroordelen al heel lang. De meeste mensen geloven bijvoorbeeld dat ze moreel goed zijn, ook al onderzoeken ze hun daden niet echt vanuit een ethisch oogpunt. De meeste mensen geloven ook dat ze bovengemiddeld goed zijn in verschillende vaardigheden, hoewel dat in de praktijk onmogelijk is. Sommige onderzoekers geloven dat deze fabels noodzakelijk zijn om ons gaande te houden. Als we werkelijk fundamenteel slecht zijn, als we niets goeds kunnen doen, waarom zouden we dan blijven leven? Zoals kinderen zeggen: delulu is de solulu.

Wacht maar af! Iemand gaat een magische oplossing uitvinden voor *vul hier het huidige probleem in*

Soms groeien deze nuttige fabels uit tot iets dat zich in het weefsel van de samenleving nestelt. Volgens de antropocentrische mythe is de mensheid van nature goed, en is technologische vooruitgang de manier waarop we problemen oplossen. We maken misschien wel eens fouten onderweg, maar we kunnen ons verstand gebruiken om alle problemen die we zelf creëren op te lossen. Wacht maar af! Iemand gaat een magische oplossing uitvinden voor *vul hier het huidige probleem in* en dan hoeven we ons er geen zorgen meer over te maken.

Ook de universiteit is niet vrij van deze fabels. Hier gebruiken we ze als een vijgenblad dat een onaangename realiteit verbergt. Duurzame luchtvaart, groen cement, waterstof en koolstofafvang zullen voorkomen dat we de planetaire grenzen overschrijden, zonder onze manier van leven te hoeven veranderen. Tenminste, zo luidt het verhaal. Ik heb niets tegen optimisme, maar er is een verschil tussen optimistisch zijn en denken dat je vliegt omdat je van een klif bent gesprongen. RIP Otto Lilienthal.

En soms keren de fabels die we creëren zich tegen ons, omdat ze onze problemen verergeren of nieuwe problemen creëren. Zo wordt het gangbare debat bijvoorbeeld grotendeels gedomineerd door de obsessie met groei en concurrentievermogen. Nederlandse zakenlieden, Italiaanse centrale bankiers en Duitse politici roepen luidkeels dat Europeanen lui zijn. Ze zeggen dat we de regelgeving moeten versoepelen en weer aan het werk moeten gaan, zodat we niet achterop raken bij China of de Verenigde Staten (geboorteplaats van verbazingwekkende uitvindingen als PlagiaatBot en WedOpDeVolgendeBomaanslag.com). Dit alles gebeurt terwijl er steeds meer empirisch bewijs opduikt dat aanhoudende economische groei ons dichter bij een planetaire catastrofe brengt.

Helaas is delulu niet de solulu. Soms moet je geloven dat je een goed mens bent om iets goeds te kunnen doen. Soms moeten we allemaal in iets gemeenschappelijks geloven, anders verslinden we elkaar. Maar wanneer deze fabels tussen ons en de werkelijkheid komen te staan, zitten we in grote problemen. Het is tijd om te stoppen met dromen. De grond komt heel snel dichterbij.