Fraudemaatregelen zijn een stap in de goede richting

Fraude in de wetenschap zoveel mogelijk voorkomen én beter traceren. Vorige week kondigde de vereniging van universiteiten VSNU acties aan om dit te bewerkstelligen. Veel TU-medewerkers zien het als een eerste stap.

De persoon op de foto heeft niets te maken met de inhoud van dit artikel. (Foto: Hans Stakelbeek)
De persoon op de foto heeft niets te maken met de inhoud van dit artikel. (Foto: Hans Stakelbeek)

Opgeschrikt door de affaire Stapel heeft de VSNU het initiatief genomen om universele regels te formuleren die frauduleuze praktijken op universiteiten moeten bemoeilijken, en die de opsporing ervan vereenvoudigen. Alle veertien rectores magnifici zetten hun handtekening eronder.

De vier regels bepalen dat onderzoekers expliciet beloven de zogeheten ‘code wetenschapsbeoefening’ na te komen. In de opleiding zal duidelijker dan voorheen naar voren komen wat integere wetenschapsbeoefening inhoudt. De bestaande ‘code wetenschapsbeoefening’, waar onderzoekers zich aan verbinden, wordt aangescherpt met onder meer de regel dat onderzoekers ook verantwoordelijkheid nemen voor goed gedrag ‘in hun omgeving’. De derde regel gaat over de definitie van fraude en plagiaat als schendingen van wetenschappelijke integriteit waartegen de universiteiten zullen optreden. Tot slot worden de bestaande regels op verschillende universiteiten gelijk getrokken.
Onderdeel van die harmonisatie zijn verplichte openbaarmaking, de instelling van een vertrouwenspersoon en de regeling van een beroepsmogelijkheid. De VNSU heeft aangekondigd begin mei met een uitwerking van de afspraken te komen.

‘Onnodig’
‘Dit is niet nodig’, is de eerste reactie van hoogleraar materiaalkunde Barend Thijsse (3mE). “Je moet niet een overdreven maatregel in het leven roepen op basis van één – zij het behoorlijk grote – schending van de ethische code. Hoewel er daarna ook andere zijn geweest.”
Thijsse heeft niet het gevoel dat binnen de natuurwetenschappen dergelijke schendingen vaak voorkomen. “Iedereen die dit doet, weet dondersgoed dat het illegaal is. Maar je kunt je afvragen: wat is nu eigenlijk illegaal? Ik heb een student gehad die bij een opdracht naar beste weten en na bestudering van vele bronnen ervoor had gekozen het antwoord zonder bronvermelding over te nemen. Aanvankelijk dacht ik dat het puur plagiaat was om er zo snel mogelijk vanaf te zijn. Toen mijn briesende woede enigszins was gekoeld, bedacht ik dat hij het antwoord maar op mijn kamer moest komen uitleggen. Hij bleek het vraagstuk goed te hebben begrepen, alleen had hij zich bediend van een praktijk die niet goed is, maar die niet zo verkeerd was als ik aanvankelijk had gedacht.”
In de huidige Nederlandse Gedragscode Wetenschapsbeoefening staan als principes: zorgvuldigheid, betrouwbaarheid, controleerbaarheid, onpartijdigheid en onafhankelijkheid. “Controleerbaarheid. Wie gaat het controleren? En hoe? Je kunt alles verstoppen. Als de mens in de wetenschapper niet deugt, helpt dit niet. Het ís niet te voorkomen.”

‘Vertrouwenspersoon’
“Het aantal wetenschappers dat fraudeert, is heel klein”, denkt postdoc dr. Jan Lipfert van het Kavli-instituut voor bionanoscience, “maar de schade die ze toebrengen is enorm. Zowel aan de reputatie van de wetenschap door alle media-aandacht, als aan de betrouwbaarheid van wetenschappelijke gegevens.”
Lipfert pleitte vorige maand (Delta 06) voor meer aandacht binnen de TU voor wetenschapsfraude. Hij is blij met de instemmende reactie die rector Karel Luyben hem stuurde. De maatregelen zoals de VSNU die nu voorstelt ziet Lipfert als een stap in de goede richting, maar hij vindt ze nog weinig concreet. Desgevraagd zegt hij dat goede antifraude regels “het moeilijker moeten maken om fraude te plegen, en makkelijker om het vermoeden ervan te melden.” Het eerste is gebaat bij meer openheid, en het laatste bij de instelling van een goed toegankelijke vertrouwenspersoon, zoals Lipfert in Delta bepleitte. Aan de universiteit van Tilburg bekleedde de rector zelf die functie. Zijn drempel bleek voor Stapels studenten te hoog.

‘Geen kwade wil’
Filosofe prof.dr. Sabine Roeser (TBM) lijkt het gezien de recente commotie juist ’heel verstandig’ om de regels aan te scherpen. Ze merkt dat TU-studenten moeite hebben met netjes citeren. “Mijn hypothese is dat dit komt doordat het bèta-studenten zijn. Het heeft met schrijfvaardigheid te maken. Het is geen kwade wil, maar ze weten echt niet dat het zo niet kan. Misschien hebben ze het ooit wel geleerd, maar is het blijkbaar niet bijzonder effectief.”
Volgens Roeser is er tevens meer aandacht nodig voor de ethiek van het wetenschap bedrijven, in combinatie met wetenschapsfilosofie. “Eigenlijk zijn we daar aan de TU heel ver mee, maar wetenschapsfilosofie wordt niet bij alle opleidingen gegeven. Het gaat bij dit vak om de grondslagen achter de methoden en technieken, om de filosofische rechtvaardiging. Wat is kenmerkend voor de wetenschap? Wat zijn de valkuilen?” De meeste studenten krijgen bij de TU wel een college ethiek. “Maar dat gaat over de ethiek van het ontwerpen, dat wil zeggen: moreel verantwoordelijk technologieën ontwerpen. We streven ernaar om dit nog vaker samen met wetenschapsfilosofie als standaardpakket te bieden.”

Graduate school
“Wat er in elk land gebeurt, is dat mensen zich er niet erg druk over maken totdat er iets groots gebeurt,” constateert filosoof dr. David Koepsell (TBM). “In de VS zijn er ook een aantal prominente gevallen van wetenschapsfraude geweest. Ik geef nu tien jaar onderwijs in onderzoeksintegriteit, begonnen in de VS. Ik weet dat elke universiteit gedragscodes en regels heeft, maar er is geen nationale standaard. Het opzetten van gedragscodes is een manier om dit soort problemen aan te pakken, maar het heeft niet mijn voorkeur. Als docent geef ik er de voorkeur aan om onderzoekers te bereiken als ze nog jong zijn en bezig het vak te leren. Dat is het geschikte moment om ze te leren waarom het doen van goed onderzoek ook betekent dat je goed moet zijn. In Delft is er nu een verplicht vak voor promovendi over onderzoeksintegriteit dat ik coördineer. We onderwijzen dat in het kader van de graduate school aan alle nieuwe promovendi. Ik denk dat zoiets een noodzakelijk onderdeel vormt van het voorkomen van fraude en dat het beter werkt dat het ondertekenen van een gelofte.”

Integer bezig
Het afleggen van een belofte vindt remote-sensing-expert prof.dr.ir. Ramon Hanssen (CiTG) een maatregel voor de bühne. “Er is natuurlijk geen handhaving. Op zich is het goed, maar the proof of the pudding is in the eating. Ik wil er niet negatief over doen, een gedragscode is hartstikke goed, maar alleen daarmee ben je er niet.” De code komt immers in beeld als je iets verkeerd doet.
“Het gaat juist om het grijze gebied”, zegt Hanssen. “Wanneer mag iemand bijvoorbeeld promoveren? Daar is geen checklist voor. Je probeert het met meerdere mensen te beslissen. Dat is een grijs gebied waarin verschillende krachten een rol spelen. Dat is niet in regels vast te leggen. Een vlucht in de regels is geen oplossing, maar niets doen is het andere uiterste.”
Hanssen is ervan overtuigd dat er binnen de TU voldoende aandacht is om naleving van de code in de praktijk te bevorderen en te handhaven. “Een promotieperiode duurt vier jaar en dan loop je altijd wel tegen dingen aan zoals co-auteurschap of omgang met data: wat laat je wel of niet zien. We moeten niet de alarmklok aan de TU luiden. Aanscherpen en expliciet maken is voldoende. Het gaat erom of je integer bezig bent. Vertrouwen is een belangrijk steekwoord.”
Secretaris Anka Mulder laat desgevraagd weten dat de TU Library instructies heeft ontwikkeld over correct citeren op drie niveaus: van bachelor tot master. Ook is daarin een toets opgenomen over plagiaat. Het materiaal staat op Blackboard en sluit aan op het interfacultaire onderwijs dat TBM over dit onderwerp verzorgt.


21 oktober 2014 13.19

Waar studeer je voor een appel en een ei?

Nu de basisbeurs verdwijnt, wordt het wellicht interessant om over de grens te kijken. In Scandinavië is studeren gratis, in Duitsland en Italië stukken goedkoper. Dat scheelt toch al gauw zo’n tweeduizend euro per jaar.
21 oktober 2014 13.04

Kwart miljoen inschrijvingen voor Delftse moocs

De massive open online courses die de TU Delft sinds september 2013 aanbiedt, trokken meer dan 250 duizend deelnemers. Toch is de belangstelling dit jaar minder groot.

21 oktober 2014 13.03

Vlaams collegegeld omhoog

Na maandenlange speculaties is de kogel door de kerk: in Vlaanderen stijgt het collegegeld van 619 naar 890 euro. Gisteren heeft de Vlaamse regering haar voorstel naar buiten gebracht.
21 oktober 2014 13.01

Nederlandse campus best groot

Nederlandse universiteiten hebben per student veel ruimte, vergeleken met Frankrijk, Duitsland en andere Europese landen. Vooral de vierkante meters van Wageningen springen in het oog.

20 oktober 2014 15.20

Lectoren krijgen eigen beroepsvereniging

Lectoren kunnen elkaar vooruithelpen, vinden de oprichters van een nieuwe beroepsvereniging. Ze willen onderling kennis uitwisselen, maar ook gezamenlijk onderhandelen over arbeidsvoorwaarden.
17 oktober 2014 13.53

NWO dwingt tot snelle open access

Het duurt te lang voordat wetenschappelijke artikelen gratis en voor iedereen te lezen zijn. De Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek (NWO) zet daarom een volgende stap in het open access-beleid.

  Meer