Nobelprijs voor telomeren

De Nobelprijs voor geneeskunde gaat dit jaar naar onderzoek aan telomeren en het enzym telomerase. Beide spelen een belangrijke rol bij veroudering.

Telomeren zijn de uiteinden van chromosomen, de structuren waarin ons DNA opeen is gepakt. Al in de jaren ’30 van de vorige eeuw ontdekten wetenschappers dat er iets aparts was met deze uiteinden; maar wat precies bleef onduidelijk tot 1980. Toen kwam Elisabeth Blackburn erachter dat telomeren de chromosomen en daarmee het DNA beschermen tegen beschadigingen tijdens celdeling.

Telomeren worden wel bij elke celdeling net een stukje korter; waardoor na bepaalde tijd alsnog beschadigingen op kunnen treden. En die beschadigingen zijn de feitelijke oorzaak van allerlei verouderingsprocessen, zo toonde Blackburn aan in samenwerking met Jack Szostak. Samen met Carol Greider toonde ze tenslotte aan dat er ook een enzym genaamd telomerase bestaat dat kan voorkomen dat de telomeren steeds korter worden. Sommige kankercellen hebben dit enzym; het zorgt ervoor dat deze kankercellen nooit verouderen en dus lekker door kunnen woekeren. Al deze inzichten hebben niet alleen een belangrijke bijdrage geleverd aan de fundamentele kennis van de celbiologie en genetica, maar ook aan de geneeskundige praktijk; dus mogen de drie onderzoekers de Nobelprijs voor Geneeskunde van dit jaar delen. 

“Dat Elisabeth Blackburn deze prijs zou krijgen was langverwacht”, reageert prof. dr. Cees Dekker, hoogleraar binnen de afdeling Bionanotechnologie van de faculteit Technische Natuurwetenschappen. “Het gaat hier om belangrijke problematiek. Het hoofdaccent van de prijs ligt in dit geval ook wel duidelijk bij Blackburn; hoewel de andere twee winnaars later ook zeker belangrijk onderzoek hebben gedaan. Telomerases zijn nog altijd een belangrijk onderzoeksonderwerp. Binnen onze groep wordt hier ook onderzoek aan gedaan. We weten inmiddels wat telomerases doen; maar nog niet hoe ze dit precies voor elkaar krijgen.”

Er gaan de laatste jaren regelmatig stemmen op dat er een eigen Nobelprijs moet worden ingesteld voor de biologie, omdat veel van de onderwerpen die de Nobelprijs voor geneeskunde of voor scheikunde krijgen eigenlijk vooral onder dit vakgebied vallen. “Ik begrijp dat sentiment wel.”, zegt Dekker. “Ik denk ook dat als Alfred Nobel nog zou leven hij zeker een prijs voor de biologie zou instellen. Maar honderd jaar geleden lagen dingen anders. En het is natuurlijk wel zo dat de biologie en de geneeskunde dicht bij elkaar liggen. Vaak hebben ontdekkingen binnen de biologie gevolgen voor de geneeskunde. De Nobelprijs van dit jaar is daar een mooi voorbeeld van.” 

Telomeren zijn de uiteinden van chromosomen, de structuren waarin ons DNA opeen is gepakt. Al in de jaren ’30 van de vorige eeuw ontdekten wetenschappers dat er iets aparts was met deze uiteinden; maar wat precies bleef onduidelijk tot 1980. Toen kwam Elisabeth Blackburn erachter dat telomeren de chromosomen en daarmee het DNA beschermen tegen beschadigingen tijdens celdeling.

Telomeren worden wel bij elke celdeling net een stukje korter; waardoor na bepaalde tijd alsnog beschadigingen op kunnen treden. En die beschadigingen zijn de feitelijke oorzaak van allerlei verouderingsprocessen, zo toonde Blackburn aan in samenwerking met Jack Szostak. Samen met Carol Greider toonde ze tenslotte aan dat er ook een enzym genaamd telomerase bestaat dat kan voorkomen dat de telomeren steeds korter worden. Sommige kankercellen hebben dit enzym; het zorgt ervoor dat deze kankercellen nooit verouderen en dus lekker door kunnen woekeren. Al deze inzichten hebben niet alleen een belangrijke bijdrage geleverd aan de fundamentele kennis van de celbiologie en genetica, maar ook aan de geneeskundige praktijk; dus mogen de drie onderzoekers de Nobelprijs voor Geneeskunde van dit jaar delen. 

“Dat Elisabeth Blackburn deze prijs zou krijgen was langverwacht”, reageert prof. dr. Cees Dekker, hoogleraar binnen de afdeling Bionanotechnologie van de faculteit Technische Natuurwetenschappen. “Het gaat hier om belangrijke problematiek. Het hoofdaccent van de prijs ligt in dit geval ook wel duidelijk bij Blackburn; hoewel de andere twee winnaars later ook zeker belangrijk onderzoek hebben gedaan. Telomerases zijn nog altijd een belangrijk onderzoeksonderwerp. Binnen onze groep wordt hier ook onderzoek aan gedaan. We weten inmiddels wat telomerases doen; maar nog niet hoe ze dit precies voor elkaar krijgen.”

Er gaan de laatste jaren regelmatig stemmen op dat er een eigen Nobelprijs moet worden ingesteld voor de biologie, omdat veel van de onderwerpen die de Nobelprijs voor geneeskunde of voor scheikunde krijgen eigenlijk vooral onder dit vakgebied vallen. “Ik begrijp dat sentiment wel.”, zegt Dekker. “Ik denk ook dat als Alfred Nobel nog zou leven hij zeker een prijs voor de biologie zou instellen. Maar honderd jaar geleden lagen dingen anders. En het is natuurlijk wel zo dat de biologie en de geneeskunde dicht bij elkaar liggen. Vaak hebben ontdekkingen binnen de biologie gevolgen voor de geneeskunde. De Nobelprijs van dit jaar is daar een mooi voorbeeld van.”